Kto decyduje o pieniądzach na twoją wieś i jaki masz na to wpływ? Sprawdziliśmy fundusze sołectw

Kruszywo na drogę, wyposażenie świetlicy, ławki, sprzęt dla strażaków albo wydarzenie dla mieszkańców. O przeznaczeniu funduszu sołeckiego można zdecydować na zebraniu wiejskim. Z informacji przekazanych Człuchów Info przez sześć gmin wynika, że pula na 2027 rok przekracza 3,3 mln zł. Tymczasem w części sołectw w zebraniach dotyczących podziału pieniędzy uczestniczy po kilkanaście, a czasem zaledwie kilka osób.

Ogłoszenie o zebraniu wiejskim łatwo minąć na tablicy albo przewinąć w telefonie. Za urzędowym określeniem „wybór zadań do funduszu sołeckiego” kryją się jednak decyzje o tym, co może zmienić się w najbliższym otoczeniu. Czy pieniądze zostaną przeznaczone na wspólną przestrzeń, poprawę stanu drogi, wyposażenie świetlicy, czy spotkania mieszkańców?

Zapytaliśmy wszystkie sześć gmin powiatu człuchowskiego (Człuchów, Czarne, Debrzno, Koczała, Przechlewo i Rzeczenica), na których terenie działają sołectwa, o wysokość funduszu, wybrane zadania i frekwencję na zebraniach. O codziennych doświadczeniach opowiedziały nam także trzy sołtysowe — z Czarnoszyc, Kiełpina i Sokola.

Sołectwo to miejsce na głos mieszkańca

Sołectwo jest jednostką pomocniczą gminy. Pozwala organizować sprawy lokalnej społeczności bliżej jej mieszkańców. Jego organem uchwałodawczym jest zebranie wiejskie, wykonawczym — sołtys, którego działalność wspiera rada sołecka. Szczegółowe zasady działania określa statut danego sołectwa.

W praktyce oznacza to możliwość wspólnego wskazywania potrzeb, dyskusji o problemach i podejmowania decyzji w sprawach należących do sołectwa. Sołtys przekazuje zgłoszenia do właściwych instytucji, organizuje działania i pomaga mieszkańcom w kontakcie z gminą. Ma jednak określone możliwości.

Nie może sam zdecydować o budowie drogi, przebudowie kanalizacji, zmianie organizacji ruchu czy wykonaniu inwestycji, która należy do kompetencji gminy lub innej instytucji — mówi dla Człuchów Info Dorota Gawrońska, sołtys Sokola.

Jak wyjaśnia, zgłoszenie problemu jest początkiem: trzeba ustalić, kto za daną sprawę odpowiada i w jaki sposób można ją rozwiązać. Działalność sołectwa obejmuje więc zarówno przedsięwzięcia finansowane z jego funduszu, jak i zabieganie o większe inwestycje czy pomoc w codziennych sprawach mieszkańców.

80 sołectw i ponad 3,3 mln zł

Według odpowiedzi urzędów w sześciu gminach funkcjonuje 80 sołectw. Suma podanych przez gminy kwot funduszu sołeckiego na 2027 rok wynosi 3 345 759,66 zł.

Największa pula przypada na gminę wiejską Człuchów, w której działa 25 sołectw — to 1 250 049,25 zł. W gminie Debrzno jest 17 sołectw, a fundusz wynosi 584 566,69 zł. Przechlewo ma 14 sołectw i pulę 556 063,08 zł.

W gminie Czarne 10 sołectw ma do dyspozycji łącznie 358 545,74 zł. W Rzeczenicy siedem sołectw otrzyma pulę 343 201,55 zł, a w Koczale, również z siedmioma sołectwami, wyniesie ona 253 333,35 zł.

Wszystkie sześć gmin podało wyższe kwoty niż na 2026 rok. Największy wzrost kwotowy wykazała gmina wiejska Człuchów.

Wysokość Funduszu Sołeckiego w Gminie Człuchów na 2027 wzrosła o 173.749,36 zł w porównaniu do roku 2026 — czytamy w odpowiedzi przesłanej Człuchów Info przez Urząd Gminy Człuchów.

Poszczególne sołectwa dysponują znacznie mniejszymi kwotami niż całe gminy. Przykładowo w gminie Człuchów na Skarszewo przypada 20 872,03 zł, a na Kołdowo, Polnicę i Rychnowy — po 84 161,40 zł. Wysokość środków wynika z ustawowego wzoru uwzględniającego m.in. liczbę mieszkańców sołectwa oraz kwotę bazową zależną od dochodów i liczby mieszkańców gminy. Sama liczba uczestników zebrania nie określa wysokości funduszu.

Od drogi po świetlicę. Co można wybrać?

Fundusz sołecki stanowi część budżetu gminy. Mieszkańcy na zebraniu uchwalają wniosek wskazujący przedsięwzięcia do realizacji. Zadania muszą mieścić się w zadaniach własnych gminy, poprawiać warunki życia mieszkańców i być zgodne ze strategią jej rozwoju.

Przekazane nam zestawienia na 2026 rok pokazują, jak różne mogą być lokalne potrzeby. W Międzyborzu w gminie Rzeczenica zaplanowano 40 tys. zł na modernizację odcinka drogi gminnej, a w Olszanowie 18 tys. zł na remont i doposażenie świetlicy wiejskiej. W Krzemieniewie w gminie Czarne przewidziano 25 tys. zł na dokończenie chodnika.

W gminie Koczała plan dla Załęża obejmuje zakup kruszywa na drogi gminne za 15 300 zł. W Pietrzykowie zapisano 15 tys. zł na zagospodarowanie terenu w parku wiejskim, a w Łękini 4 tys. zł na wymianę instalacji elektrycznej w świetlicy.

O konieczności pogodzenia różnych potrzeb mieszkańców przypomina Wiesława Kaźmierska, sołtys Kiełpina w gminie Człuchów.

Fundusz ma ograniczoną wartość, a potrzeb jest dużo, tym bardziej że moje sołectwo składa się z trzech miejscowości i każda z nich ma inne potrzeby — mówi dla Człuchów Info.

W sołeckich planach pojawiają się również imprezy integracyjne, wyposażenie dla OSP, utrzymanie zieleni czy zakupy do wspólnych obiektów.

To przykłady z planów wydatków na bieżący rok. Samo ujęcie zadania w zestawieniu nie oznacza jeszcze, że zostało ono ukończone. Kwoty na 2027 rok dotyczą kolejnego cyklu decyzji i realizacji.

Kto przychodzi na zebrania?

Pieniądze są wspólne, ale w decyzjach uczestniczą konkretne osoby, które pojawią się na zebraniu. Dane urzędów pokazują duże różnice w liczbie uczestników.

W gminie Rzeczenica na zebraniach w 2025 roku, podczas których wybierano zadania na 2026 rok, odnotowano m.in. po osiem osób w Brzeziu i Olszanowie, 22 w Międzyborzu oraz 71 w Rzeczenicy. Gmina Czarne podała dziewięć osób w Bińczu, 20 w Sokolu i 24 w Domisławiu. W gminie Koczała liczba uczestników zebrań w 2025 roku wynosiła od 11 w sołectwie Trzyniec do 85 w Koczale.

W gminie wiejskiej Człuchów na zebraniach dotyczących funduszu na 2026 rok było łącznie 517 osób. W poszczególnych sołectwach odnotowano od siedmiu uczestników w Skarszewie do 38 w Wierzchowie Dworcu.

Nie jest to ranking aktywności wsi: sołectwa różnią się wielkością, a same liczby obecnych nie wyjaśniają powodów nieobecności pozostałych mieszkańców. Pokazują jednak, że decyzje o lokalnych wydatkach często zapadają w niewielkim gronie.

Sylwia Sukowska, sołtys Czarnoszyc, ocenia, że w zebraniach w jej miejscowości zazwyczaj uczestniczy około 15 osób. Zwraca przy tym uwagę także na sposób udziału w dyskusji.

Rzadko zgłaszają własne pomysły, oczekują pomysłów gotowych do dyskusji — mówi dla Człuchów Info o mieszkańcach uczestniczących w zebraniach.

Doświadczenia poszczególnych sołectw są różne. Dorota Gawrońska podkreśla, że w Sokolu mieszkańcy zgłaszają potrzeby, a przy wspólnych działaniach może liczyć na radę sołecką i grupę zaangażowanych osób.

Można mieć najlepszy pomysł, ale jeśli nie ma ludzi, którzy powiedzą „dobra, robimy”, to zostanie on tylko pomysłem — mówi sołtys Sokola.

Bez uchwały pieniądze mogą pozostać niewykorzystane

Znaczenie zebrania dobrze pokazuje przykład przekazany przez gminę Koczała.

W 2023 roku Fundusz Sołecki Sołectwa Bielsko nie był realizowany z uwagi na to, iż mieszkańcy nie podjęli uchwały w sprawie przyjęcia funduszu — informuje w odpowiedzi dla Człuchów Info wójt gminy Koczała Grzegorz Pietrzak.

Z pisma nie wynika, dlaczego mieszkańcy nie podjęli wówczas uchwały. Nie należy więc utożsamiać tej sytuacji z brakiem zainteresowania. Pokazuje ona natomiast, że samo wyliczenie kwoty dla sołectwa nie wystarcza do uruchomienia wydatków.

Niewykorzystane środki mogą mieć też inne przyczyny. Urząd w Koczale wskazał m.in. niższe od planowanych koszty zakupów i usług. Z kolei Czarne i Debrzno poinformowały, że w ostatnich trzech latach wszystkie środki funduszu zostały wykorzystane. Rzeczenica wykazała niewykorzystane kwoty, m.in. 6820,59 zł w 2025 roku.

Gdzie sprawdzić, co dzieje się w twoim sołectwie?

Na początek warto ustalić trzy rzeczy: jaka kwota przypada na własne sołectwo, kiedy odbywa się zebranie i jakie zadania już przyjęto. Informacje o spotkaniach pojawiają się na tablicach ogłoszeń, stronach gmin i w mediach społecznościowych sołectw. Statut wyjaśnia zasady działania konkretnego sołectwa, a protokół pozwala sprawdzić przebieg zebrania i podjęte decyzje.

Nie wszystkie dokumenty są publikowane w tych samych miejscach. Urzędy w odpowiedziach wskazują zarówno BIP, jak i możliwość uzyskania informacji bezpośrednio od pracowników.

Protokoły oraz informacje o realizacji wybranych zadań mieszkańcy uzyskać mogą u pracownika merytorycznego UG Przechlewo zajmującego się funduszem sołeckim — wyjaśnia Urząd Gminy Przechlewo.

W przypadku funduszu na 2027 rok termin przekazania przez sołtysa uchwalonego wniosku do wójta lub burmistrza upływa 30 września 2026 roku. Termin zebrania trzeba sprawdzić osobno w swoim sołectwie. Jeżeli spotkanie już się odbyło, nadal warto dowiedzieć się, co wybrano, i śledzić realizację zadań.

W drugiej części materiału pokażemy, jak przejść od pomysłu do działania. Sołtysowe Czarnoszyc, Kiełpina i Sokola opowiedzą o konkretnych inicjatywach, współpracy mieszkańców i przeszkodach, które trzeba pokonać, żeby wspólny plan stał się rzeczywistością.